Mural Draži Mihailoviću postavljen pored mučilišta u Foči


Mural posvećen Draži Mihailoviću postavljen je na zgradi, u centru Foče, u Samoborskoj ulici, nadomak sportske sale "Partizan" gde su 1992 godine mučene i silovane žene.

Halida Konjo Uzunović u Foči je izgubila supruga i braću početkom rata u Bosni i Hercegovini. Oni su ubijeni u Kazneno-popravnom domu u tom gradu, koji je bio pretvoren u logor za Bošnjake. Halida živi u Sarajevu, a njena kuća u Foči još nije obnovljena.

Barem jednom godišnje posećuje rodni grad i to polovinom juna. Tada se, ispred sportske sale "Partizan", obeležava Međunarodni dan borbe protiv seksualnog nasilja u ratu.

Prošle i ove godine, preko puta sportske sale, dočekao ju je mural sa likom Dragoljuba Draže Mihailovića, komandanta četničkih jedinica u Drugom ratu.

"Ne postoji vaga koja može izmeriti toliku količinu bola, poniženja, uvrede časti, a volela bih da ima, pa da celi svijet zna kako se mi osećamo. Ponize te, siluju, zarobe, muče, ubiju, pa te na kraju i spale. Sad je isto. Veličaju svoje nacionalističke i fašističke strasti, da se nikada više tamo ne poželimo vratiti", kaže Halida Radiju Slobodna Evropa (RSE), komentirajući mural na zgradi u neposrednoj blizini sale "Partizan".

Upravo zbog Foče, presudom iz 2001. godine u predmetu protiv Dragoljuba Kunarca, Radomira Kovača i Zorana Vukovića, Haški tribunal je po prvi put u istoriji međunarodnog humanitarnog prava seksualno ropstvo u ratu kvalifikovao kao zločin protiv čovečnosti.

Pred Međunarodnim sudom za ratne zločine u Hagu, Sudom Bosne i Hercegovine i još četiri suda, izrečeno je 19 presuda za ratne zločine na području Foče, od kojih se 14 presuda odnosi i na krivično delo silovanja.

Pored Dragoljuba Draže Mihailovića na fočanskim zgradama su i murali Gavrila Principa, atentatora na austrijskog priestolonaslednika Franca Ferdinanda iz 1914., zatim izviđača i srpskih vojvoda iz Prvog svetskog i ranijih ratova Dragutina Matića, Stepana Stepe Stepanovića i Petra Bojovića.

Murale u Foči, na nekoliko zgrada u centru grada, na pedesetak metara od policijske stanice, nacrtala je grupa mladih iz ovog grada, uz saglasnost stanara.

U opštini tvrde da je Odeljenje za inspekcijske poslove najpre tražilo njihovo uklanjanje, jer nije dobijena potrebna saglasnost.

Nakon što to nije učinjeno, pokrenut je i sudski proces. Autori murala, ali i građani zgrade na kojoj se nalazi, za Radio Slobodna Evropa o tome nisu želeli da govore.

Odbornik Srpske demokratske stranke (SDS) u Skupštini opštine Foča Dušan Bodiroga smatra da se radi o "ukrašavanju grada sa pozitivnim likovima iz srpske istorije i svetske istorije". "Bošnjački narod ima drugačiju viziju naše međusobne istorije, pogotovo u ovim bližim periodima. Na osnovu argumenata i mojih činjenica, mislim da je nedvosmisleno Draža Mihailović pozitivna ličnost ne samo srpske, nego i svetske istorije, pogotovo kada imamo u vidu kakva je odlikovanja i od kojih svetskih ličnosti dobio u Drugom svjetskom ratu", smatra Bodiroga.

Načelnik Opštine Foča Radisav Mašić na funkciji prvog čoveka opštine je već drugi mandat. Na izborima 2012. bio je zajednički kandidat Saveza nezavisnih socijaldemokrata (SNSD), inače partije člana Predsedništva BiH Milorada Dodika, i na entiteskom nivou opozicione Srpske demokratske stranke (SDS), a 2016. godine pobedio je kao kandidat SNSD-a.

Mašić je rekao radiju da je slučaj postavljanja murala Draži Mihailoviću, zbog nepoštovanja rešenja inspektora da se ukloni, završio na sudu. Tužba je, navodi Mašić, podnesena protiv kućnog saveta zgrade u Samoborskoj ulici, koji su se, kakao je rekao., tokom sudskog procesa "branili prebacivanjem odgovornost na komšije iz drugog ulaza".

"Mi smo se pozivali na opštinsku odluku da moraju tražiti saglasnost Službe za urbanizam, a nisu je tražili. Tako da je sudski proces još u toku. Mislim da će taj mural i da izbledi dok se sve to ne reši", dodaje Mašić.

Prema popisu stanovništva iz 1991. godine, u Foči je živelo 40.513 stanovnika – 20.790 (51,31%) Bošnjaka, 18.315 (45,2 %) Srba, 94 (0,23%) Hrvata. Poslednji popis iz 2013. godine pokazao je da na području ove opštine živi 18.288 osoba: 16.739 Srba (91,5%), 1.270 Bošnjaka (6,9 %), 55 Hrvata (0,3%) .

Među malobrojnim Bošnjacima koji žive u Foči je i Šerif Halilović, odbornik u Skupštini opšine. Njegova majka je ubijena i zapaljena u staroj porodičnoj kući u mestu Vojnoge, kilometar od centra grada.

U Drugom svetskom ratu su, kako kaže Halilović, četnici ubili oko 130 članova njegove porodice, zbog čega lik njihovog komandanta, Draže Mihailovića, za njega, predstavlja provokaciju i pretnju.

"Kao odbornik porduzeo sam sve što je u mojoj moći, podnošenjem inicijativa za uklanjanje tih murala. U dva navrata sam postavljao i odborničko pitanje načelniku opštine. Odgovori su uglavnom bili da je inspekcija naložila brisanje tih murala, pogotovo Draže Mihailovića. Dobio sam najpre odgovor da je naloženo uklanjanje, a u drugom odgovoru da je na sudu u toku proces protiv kućnog saveta zgrade", kaže Halilović.

Istovremeno, predsednik Skupštine opštine Foča Izet Spahić ističe da se mora sačekati ishod procesa pred sudom u Trebinju.

"Bili smo dogovorili da se na lokalitetu zloglasnog objekta 'Partizan' izgradi park mira i da se na objekat postavi tabla na kojoj bi bile navedene činjenice iz presuda Haškog tribunala, da su u tom objektu počinjeni zločini nad ženama. Rezultat čitave te priče je ogroman mural Draže Mihailovića upravo kod 'Partizana'", dodaje Spahić.

Istoričar Husnija Kamberović, i profesor na Univerzitetu Sarajevo, kaže da nema nepoznanica kada je reč o Draži Mihailoviću i njegovoj ulozi u Drugom svetskom ratu. "U Bosni i Hercegovini su od njegovih oficira posebno poznati Jezdimir Dangić, u istočnoj Bosni, major Boško Todorić, koga se partizani u Hercegovini uhvatili početkom 1942. i likvidirali. Oni su vodili četničke odrede koji su po Bosni činili velike zločine, posebno nad Muslimanima u istočnoj Bosni", pojašnjava Kamberović.

"Zbog toga je važno naglasiti da četnici nemaju istu ulogu u Srbiji i Bosni i Hercegovini. Dok su u Srbiji jedno vreme i imali ulogu nacionalnih zaštitnika, u Bosni i Hercegovini su iza sebe ostavljali samo krv i pepeo. Posebno u istočnoj Bosni, o čemu postoji bezbroj dokaza", kaže Kamberovića.

Kamberović dodaje da je Foča grad u kojem su četnici počinili zločine nad Muslimanima, pa "svako slavljenje Mihailovića u ovom mestu može značiti strah".

"To čak nije ni znak nekog poštovanja Mihailovića, koliko poruka sadašnjim muslimanima u tom gradu. Mihailović je sramota, a ne ponos srpskog naroda", dodaje profesor Kamberović.

Zbog nesaradnje sa Haškim tribunalom i pružanja zaštite ratnim zločincima, opština Foča je od 2001. do 2006. godine bila pod sankcijama Kongresa Sjedinjenih Država. Sankcije su ukinute nakon dve godine mandata bivšeg načelnika, preminulog Zdravka Krsmanovića. U Foči je ubijeno oko 3.000 Bošnjaka, a još se traga za 627 žrtava, navodi radio Slobodna Evropa